Odra - groźna choroba zakaźna

  • Drukuj zawartość bieżącej strony
  • Zapisz tekst bieżącej strony do PDF
31 stycznia 2019

Odra to ostra wirusowa choroba zakaźna.

Jedynym źródłem zakażenia jest chory człowiek. Zakażenie szerzy się głównie drogą kropelkową oraz przez bezpośrednią styczność z wydzieliną jamy nosowo-gardłowej. Bardzo rzadko zakażenie następuje drogą pośrednią przez przedmioty świeżo zanieczyszczone wydzieliną z jamy nosowo-gardłowej.

Wirus odry dostaje się do organizmu przez usta lub nos oraz przez spojówki. Po namnożeniu w błonach śluzowych przedostaje się do różnych organów, tj.: skóry, nerek, żołądka, jelit, wątroby.

Okres wylęgania wynosi najczęściej od 10 do 12 dni.

Jakie są objawy odry?

Odra charakteryzuje się cyklem objawów. Na 2-4 dni przed wystąpieniem wysypki pojawiają się:
• ostry ból gardła,
• nieżyt nosa,
• gorączka,
• złe samopoczucie,
• zapalenie spojówek,
• katar,
• suchy kaszel.

Następnie od 10 do 12 dni od początków zakażenia w jamie ustnej pojawiają się białe wykwity otoczone czerwoną linią (tzw. plamki Koplika), chory wysoko gorączkuje. Następnie za uszami pojawia się czerwona grudkowa wysypka, która stopniowo obejmuje całą głowę, tułów i kończyny. Wypukłe grudki zlewają się w plamy. Chory odczuwa silne swędzenie.

U starszych dzieci odra przebiega najczęściej bez powikłań, w ciągu 2-5 dni po wystąpieniu charakterystycznej wysypki, w surowicy krwi pojawiają się przeciwciała, które usuwają wirusy z krwi i tkanek. Następuje okres zdrowienia.

Jak poważne mogą być objawy odry?

Powikłania w przebiegu odry występują u ok. 30% osób chorych, większość z nich odnotowuje się u dzieci do 5 roku życia oraz dorosłych powyższej 20 lat.

Do powikłań w przebiegu odry należą:

  • biegunka i silne odwodnienie organizmu występują u 80 osób na 1000 chorych,
  • zapalenie ucha środkowego występuje u 70-90 osób na 1000 chorych,
  • zapalenie płuc występuje u 10-60 osób na 1000 chorych,
  • zapalenie mózgu występuje u 1 na 1000 chorych,
  • drgawki występują u 5 na 1000 chorych,
  • zgon występuje u 0,7-2 na 1000 chorych,
  • podostre stwardniające zapalenie mózgu występuje u od 1 na 1700 do 1 na 3300 chorych.

Wśród innych rzadkich powikłań należy wymienić: małopłytkowość, zapalenie krtani, zapalenie tchawicy, zapalenie rogówki, zapalenie wątroby, zapalenie wyrostka robaczkowego, zapalenie jelita grubego, zapalenie osierdzia, zapalenie mięśnia sercowego, zapalenie kłębuszków nerkowych.

Najgroźniejsze powikłanie w przebiegu odry – podostre stwardniające zapalenie mózgu (SSPE) występuje  w przypadku przechorowania odry przed 2 rokiem życia. Ujawnia się od 4 do 15 lat po przejściu choroby i objawia się postępującym otępieniem, nasilającym się napięciem i sztywnością mięśni oraz drgawkami. Do śmierci dochodzi zwykle w ciągu 2 lat od pojawienia się symptomów.  W okresie 2007-2011 w Europie wystąpiło 38 przypadków podostrego stwardniającego zapalenia mózgu.

Gdzie i jak często odra występuje na świecie?

Zanim szczepionka przeciw odrze stała się ogólnie dostępna, prawie wszystkie wrażliwe osoby zakażały się wirusem odry. Każdego roku chorowało około 130 mln osób.

W latach 60-tych po wprowadzeniu masowych szczepień liczba rejestrowanych zachorowań oraz zgonów z powodu odry uległa zmniejszeniu. Według szacunków WHO pod koniec lat 90-tych na świecie rejestrowano ponad 40 mln zachorowań na odrę i około 1 mln zgonów rocznie.

Ze względu na wielkie, zdrowotne i społeczne szkody powodowane odrą, WHO podjęło działania zmierzające do wyeliminowania tej choroby, zaplanowano eliminację odry do 2020 r.

We wrześniu 2016 r. WHO przekazało informację o eliminacji odry w Ameryce Północnej i Południowej.

Eliminację odry z terenu Europy planowano wyjściowo do 2015 r. W wyniku działań związanych z masowymi kampaniami szczepień w latach 2000-2010 udało się ochronić od śmierci z powodu odry ok. 9,6 miliona dzieci. Globalna liczba zgonów powodowanych odrą spadła z 562 000 w 2000 r. do 122 000 w 2010 r. tj. o 78%.  Liczba zachorowań spadła odpowiednio z 853 480 do 226 722. Od 2000 r. w ramach kampanii zaszczepiono ponad miliard dzieci.

Kiedy wydawało się, że odra w Europie została prawie wyeliminowana (w latach 2006-2009 odnotowywano pojedyncze przypadki zachorowań) od 2010 r. rozpoczął się wyraźny wzrost liczby zachorowań, głównie we Francji. W 2010 r. w Europie odnotowano łącznie 6 500 przypadków zachorowań. W 2012 r. i 2013 r. w Europie odnotowano odpowiednio 27 134 i 31 520 przypadków zachorowań. W okresie od czerwca 2013 do maja 2014 r. najwięcej przypadków zachorowań odnotowano w Holandii (2729 zachorowań), Włoszech (2444 zachorowań), Niemczech (1230 zachorowań), nieco mniej we Francji (303 zachorowań), Wielkiej Brytanii (393 zachorowania), Rumunii (358 zachorowań). W okresie od 2005 do 2013 r. w Europie odnotowano 24 zgony w przebiegu odry.

Gwałtowny wzrost zachorowań na odrę w Europie, który obserwowano w latach 2010-2013 był związany z zaniechaniem szczepień dzieci przez wielu rodziców w związku z nieuzasadnionymi podejrzeniami, że szczepionki przeciw odrze, różyczce i śwince mogą wywoływać autyzm.

W 2015 r. w Europie na odrę zachorowało 3 969 osób, najwięcej zachorowań (62,1%) odnotowano w Niemczech. Zmarło 19-miesięczne dziecko a u 6 osób wystąpiło ciężkie powikłanie zapalenia mózgu. Najczęściej chorowały dzieci, które nie ukończyły 1 r. ż. (zapadalność 55,6/100 000 populacji) oraz dzieci w wieku 1-4 lata (zapadalność 31,1/100 000 populacji).

W grupie 88,9% osób, które zachorowały na odrę w 2015 r. o znanym statusie zaszczepienia, aż 84,8% stanowiły osoby wcześniej niezaszczepione przeciw odrze, a 10,1% była zaszczepiona 1 dawką.

W okresie 2000-2015 liczba zgłaszanych przypadków odry na świecie zmniejszyła się o blisko 70% tj. z 853 479 przypadków w 2000 r. do 254 928 przypadków w 2015 r., a wskaźnik zapadalności w tym samym okresie zmniejszył się o 75% – ze 146 do 36/1 000 000 mieszkańców. W latach 2014–2015 odnotowano zwiększenie liczby zgłaszanych przypadków odry w trzech regionach WHO: Afrykańskim (33%), Śródziemnomorskim (18%) oraz Europejskim (83%), głównie z powodu lokalnych epidemii odry. W regionie Ameryki Północnej i Południowej liczba zgłaszanych przypadków zmniejszyła się o 78% dzięki opanowaniu ognisk epidemicznych w Stanach Zjednoczonych, Kanadzie i Brazylii. Z danych WHO wynika, że w latach 2000–2015 umieralność z powodu odry na świecie zmniejszyła się o 79% – z 651 600 do 134 200 zachorowań kończących się zgonem. Częstość występowania przypadków odry (liczba zachorowań/100 000 mieszkańców) w poszczególnych krajach Europy w okresie ostatnich 12 miesięcy można sprawdzić przy użyciu Mapy interaktywnej.

 

Z danych ECDC wynika, że w 2017 roku zgłoszono 14 451 zachorowań na odrę w 30 krajach. Oznacza to ponad 3-krotny wzrost zachorowań w porównaniu do roku 2016, kiedy zgłoszono 4 643 przypadki. Najwięcej zachorowań w 2017 roku odnotowano w Rumunii (5 560), we Włoszech (5 004), Grecji (967) i Niemczech (929). Więcej zachorowań odnotowano również we Francji, Wielkiej Brytanii i Szwecji.  W 2018 r. w Europie wciąż utrzymuje się wzrost zachorowań na odrę. Do połowy czerwca 2018 r. najwięcej zachorowań wystąpiło w Rumunii (3284), Francji (2 306), Grecji (2 097) oraz Włoszech (1 258).

Na Ukrainie w 2018 roku odnotowano ponad 54 000 zachorowań na odrę. Zmarło 16 osób.

Odra w Europie dotyczy wszystkich grup wiekowych. Z danych epidemiologicznych wynika, że 45% osób, które zachorowały na odrę była w wieku 15 lat lub starszych, często były to osoby niezaszczepione. Jednak najwięcej zachorować odnotowano wśród niemowląt poniżej pierwszego roku życia, które są zbyt małe aby mogły być zaszczepione, a jednocześnie najbardziej narażone na ciężkie powikłania i zgony w przebiegu choroby.

Epidemiolodzy oceniają, że utrzymujące się rozprzestrzenianie się odry w Europie wynika z niedostatecznego stanu zaszczepienia. Wśród wszystkich zgłoszonych przypadków odry w 2017 roku, które wystąpiły u osób o znanym statusie zaszczepienia, aż 87% to osoby niezaszczepione.

Szczepienie co najmniej dwiema dawkami szczepionki przeciw odrze, śwince i różyczce (MMR) pozostaje najskuteczniejszym sposobem zapobiegania dalszemu rozprzestrzenianiu się choroby. Niestety wciąż w 20 z 27 krajów UE/EOG stan zaszczepienia przeciw odrze jest poniżej 95%, a tylko taki zapewnia odporność zbiorowiskową, w tym ochronę osób które z powodu wieku (niemowlęta) lub stanu zdrowia (np. osoby z zaburzeniami odporności) nie mogą być zaszczepione.

Eksperci podkreślają, że istnieje ryzyko rozprzestrzeniania się zachorowań i ciągłej transmisji choroby wśród nieuodpornionych osób.

Szczegółowe informacje na temat odry i metodom jej zapobiegania dostępne są na stronie PZH: http://szczepienia.pzh.gov.pl/szczepionki/odra/7/